NEMCI U BOSNI I HERCEGOVINI

Do Drugog svetskog rata lepeza nacija i konfesija koje su živele u Bosni i Hercegovini bila je šira nego danas. Pored Srba, Hrvata i Jevreja tu su živeli još i Nemci, Poljaci, Ukrajinci, Madjari. Iako je, po brojnosti, bila gotovo marginalna, nemačka nacionalna manjina je, svakako, jedna od najinteresantnijih

Foto: Wikimedia Commons

 

Jedna od najznačajnijih karakteristika Bosne i Hercegovine, jeste njena multietnička i multireligijska struktura stanovništva. Ona je nastala kao rezultat kulturno- istorijskih procesa i migracija, koji su se odvijali na njenoj teritoriji tokom nekoliko vekova unazad. Do Drugog svetskog rata ta lepeza nacija i konfesija bila je šira nego danas. Pored Srba, Hrvata i Jevreja tu su živeli još i Nemci, Poljaci, Ukrajinci, Madjari.

Iako je, po brojnosti, bila gotovo marginalna, nemačka nacionalna manjina je, svakako, jedna od najinteresantnijih etničkih grupa koje su tamo živele. Ta interesantnost dolazi prevashodno od njene kulturno-civilizacijske misije na ovom prostoru. Ova misija se ogledala u izgradnji modernog činovnickog aparata, podizanju industrije, saobraćaja, školstva… Nemačka nacionalna manjina dala je važan doprinos i u formiranju inteligencije i gradjanstva.

Nemci su u Bosnu i Hercegovinu počeli da se naseljavaju odmah nakon njene okupacije od strane Austro-Ugarske (1878. godine). Najpre su to biii činovnici, a potom i radnici, inženjeri, poljoprivrednici… Činovnici se naseljavaju po gradovima, a radnici i stručnjaci još i po industrijskim i rudarskim kolonijama. Na severu Bosne, u plodnoj Posavini, obrazuju se kolonije nemačkih seljaka. Njih je bilo dve vrste. Prve su tzv. planske kolonije, nastale inicijativom vlade koja je koloniste naselila na državnom zemljištu sklapajući sa njima poseban ugovor. Druge su tzv. slobodne kolonije, nastale spontanim naseljavanjem nemačkog življa. Nemački seljaci najčesće su dolazili iz susednih oblasti privučeni ovdašnjom plodnošću i cenom zemljišta. U druge krajeve Bosne, Nemci se nisu naseljavaii, jer, kako veli jedan autor, “u unutrašnjosti zemlje koja je krševita i gorovita, gde je životna borba teža nije se tim kulturnim pionirima dalo”.

Prema podacima Austro-Ugarske statistike, u Bosni i Hercegovini je pred Prvi svetski rat, gotovo 40% nemačkog življa živelo od poljoprivrede(4). On nije bio prepušten sam sebi. Austro-Ugarska administracija je, bez obzira na vrstu naseljenika, vodila stalnu brigu o njima. Privilegije date priliko

m doseljavanja poprimile su stalan karakter. U dokumentima je, tako npr., ostalo zabeleženo da je ministar finansija Austro- Ugarske (koji je bio glavni upravitelj ove pokrajine), Benjamin Kalai, nemackoj koloniji u Franc-Josefsfeldu dao desetogodišnji beskamatni zajam od 12.000 kruna, a nakon deset godina ‘kad kolonisti povratiše jedva 2.000 kruna, on im je ostatak oprostio'(5).

Više je razloga motivisalo Austro-Ugarsku monarhiju da vrši naseljavanje Nemaca, Poljaka, Ukrajinaca, Madjara i drugih naroda u Bosni i Hercegovini(6), Na prvom mestu je nastojanje da se njihovim dolaskom ubrza kultumo-ekonomsko podizanje ove zaostale pokrajine i njeno što brže i bezbolnije uklapanje u državno-pravni okvir Habzburške monarhije. Drugi razlog, po važnosti, jeste težnja da se ovaj prostor naseljavanjem državotvornog, pre svega katoličkog, elementa jače veže za monarhiju. Nije bez osnova ni teza po kojoj je u ove krajeve ‘Habzburška monarhija izvozila viškove svoje intiligencije, administratore, gradjevince, arhitekte, etnografe, čak i rentijere'(7).

Jedan od simbola nemačke prisutnosti na ovim prostorima i pravi izlog nemačkog duha bio je trapistički manastir, Marija Zvezda (Kloster Mariastern) i njegova ekonomija, kod Banja Luke(8). Osnovan je desetak godina pre Austro-Ugarske okupacije ovih krajeva (1869. godine), aii su mu pravi život udahnuli nemački monasi i kolonisti koji su ovamo stigli nakon okupacije(9). Oni su sa sobom doneli nove; privredne kulture, drugačije radne navike (marljivost, i vrednoću) i potpunu predanost radu. Preduzetnički duh je potisnuo orijentalni fatalizam i melanholiju i ovi krajevi su, za samo tridesetak godina, potpuno ekonomski i kulturno preporodili. Pred Prvi svetski rat, manastirska ekonomija se već proširila i na susedne nemačke kolonije i Topolu. U svom vlasništvu ona je imala 400 ha oranica, 299 ha šume, 20 ha livada, i farmu sa 200 krava (10).

Tili godina ovaj manastir je širom Evrope postao poznat po proizvodnji sira trapista koji se ovde proizvodio po originalnom receptu. No, poljoprivreda nije hila jedino zanimanje kaludjera. Oni imaju i svoju pivaru, ciglanu i hidrocentralu (prvu u Bosni i Hercegovini sagradjenu na reci Vrbas). Kolika je bila ekonomska moć ove ekonomije najbolje govori podatak da je ona plaćala gotovo isto toliko poreza koliko i sva ostala privreda Banja Luke zajedno. Manastir nije bio samo ekonomski već i važan karitativan i obrazovni centar. „Kroz samostanske škole prošlo; je gotovo pet tisuća djaka, kojima je omoguceno  savladavanje različitih zanata (tesarskog, kovačkog, stolarskog..), a narocito ih se poučavalo savremenoj poljoprivrednoj proizvodnji“(11). Karitativna delatnost je takodje bila razvijena: U sklopu samostana delovalo je jedno sirotiste u kojem je svaki štićenik svladao barem jedan zanat. (…) Samostan Marija Zvezda dijelio je 300 mesnih obroka na dan Banjaluckoj sirotinji'(12). Gotovo cela ova ekonomija nestala je u vihoru Drugog svetskog rata i prvim danima uspostavljanja komunističkog režima.Tome je svakako najviše doprinela činjenica da je u manastiru, u toku rata bio smešten komandno-obaveštajni centar SS, a kasnije su se u njemu obučavali i pripadnici  specijalnih jedinica namenjenih za protiv gerilsku borbu tzv Trupovi.

Prvi oblici kultumog organizovanja bosanskih Nemaca javljaju se već krajem XIX veka. U Sarajevu je 1899. osnovano ’malo stolno društvance (Stammtisch-Geselschaft(13) koje je uzelo na sebe obavezu da vodi brigu o Nemcima u Bosni i Hercegovini. Sedam godina kasnije (1906) ono se pretvara u ‘društvo sa posebnim pravima'(14) ciji je Status potvrdjen od strane vlasti. Društvo se 1910. godine pretvara u „narodno-odbrambenu süd-ost marku“. Ona je preuzela na sebe dva glavna zadatka: 1) podizanje društvenog i privrednog stanja Nemaca koji su živeli u Bosni i Hercegovini; 2) podizanje i izdržavanje nemačkih škola(15). Centrala ovog društva bila je u Sarajevu, a njene podrunice su i osnovane u gotovo svim nemačkim enklavama u ■ Bosni. Po većim gradovima Nemci su imaii svoje škole, čitaonice i društva. U njih nisu bili učlanjeni, odnosno nisu ih pohadjali samo Nemci. Za inteligenciju i gradjanstvo drugih nacionalnosti znanje nemačkog jezika i blizina Nemaca bilo je stvar prestiža. Privlačna snaga nemačke nacije bila je velika.

Popisom stanovništva od 10. oktobra 1910. godine u Bosni i Hercegovini je evidentirano 22.968 stanovnika koji su izjavili da za svoj matemji jezik smatraju nemački(16). Oni su tako činili 1,2% stanovništva i bili treća nacionalna zajednica po brojnosti (odmah iza Srba i Hrvata). U glavnom gradu, Sarajevu, bilo ih je 5.256; i činili su 11% stanovnika. Posmatrano po oblastima, raspored Nemaca u Bosni i Hercegovini izgledao je ovako: (tabela br. 1)

 

Oblast Broj

Nemaca

Učesće Nemaca u ukupnom broju stanovnika
Sarajevskaaa 6.495 2,26%
Banjalučka 8.051 2,00
Tuzlanska 4.556 1,07
Travnicka 2.142 0,75
Mostarska 1.085 0,41
Bihacka 639 0,28
Ukupno 22.968 U21%

 

Tabela br. 1 RASPORED NEMACA U BOSNI i HERCEGOVINI 1910.

Završetkom Prvog svetskog rata i ulaskom Bosne i Hercegovine u sastav Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, položaj Nemaca se iz osnova menja. Iz statusa državotvome nacije oni prelaze u Status nacionalne manjine. Umesto privilegovanog i uvažavanog, oni postaju tudjinski element. To je doprinelo da se posle Prvog svetskog rata iz Bosne i Hercegovine iseli oko 7.500 Nemaca(17).Najvecim delom su to bili činovnici, ali i stručnjaci i pripadnici slobodnih profesija. To se najbolje moze videti iz popisa stanovnistva objavljenog 31. januara 1921. godine(18). Prema rezultatima popisa, broj Nemaca se u odnosu na popis iz 1910. smanjio u Sarajevu za 48% (sa 5.246 na 2.700), u Tuzli za 45% (sa 1.123 na 675), a u Banja Luci za 23% (sa 671 na 519). U Bosni i Hercegovini je te godine evidentiran ukupno 16.471 stanovnik sa nemačkim matemjim jezikom. Njihov raspored je po oblastima izgledao ovako:

Oblast Broj

Nemaca

Ueesce Nemaca u ukupnom broju stanovnika
Sarajevska 3.252 1,13%
Banjalucka 7.815 1,84
Tuzlanska 3.555 0,84
Travnicka 1.225 0,43
Mostarska 303 0,11
Bihacka 321 0,14
Ukupno 6.471 0,87%

 

Tabela br. 2 RASPORED NEMACA U BOSNI I HERCEGOVINI 1921.

Nemci su tako činili 0,87% od ukupnog broja stanovnika Bosne i Hercegovine i opet bili treca nacionalna grupa po veličini. Razloge smanjenja pored iseljavanja, treba traziti i u ostalim demografskim gubicima izazvanim Prvim svetskim ratom (poginuli, nestali, nerodjeni).

U novonastalom okruženju preostali Nemci su se brzo snašli. Predani radu, marljivi i otvoreni u prihvatanju noviteta oni su na tržištu, koje je bilo gladno proizvoda i usluga svih vrsta, ostvarivali dobru zaradu. U godinama konjukture ostvarivali su veće prihode no susedi, a godine krize su lakše podnosili.

Ulazak u sastav južnoslovenske države značio je i početak brze asimilacije bosansko – hercegovaekih Nemaca. Prema popisu stanovništva Kraljevine Jugoslavije iz 1931. godine u ovoj pokrajini je živelo 15.500 gradjana koji su za svoj matemji jezik smatrali nemački(19). U odnosu na prethodni popis bilo je to smanjenje za 5,9%. Pored iseljavanja u druge krajeve zemlje i inostranstvo, tome je najviše doprineo proces asimilacije od strane većinskog stanovništva. Njega je podsticalo više činilaca. Na prvom mestu dolazi njihov položaj – položaj marginalne manjine koja je egzistirala u više teritorijalno nepovezanih enklava u izrazito tudjem okruženju. Zatim dolazi psihološki faktor, odnosno činjenica da je nestala privlačna snaga nemačke, a povećala se, logikom stvari, privlačnost srpske i hrvatske nacije, kao većinske i državotvome. Privredno vrlo aktivni i prostomo mobilni, oslabljeni iseljavanjem dela gradjanstva i inteligencije, Nemci su teško mogli da se odupru ovom procesu. Tako je i bio moguć paradoks da se njihov broj smanjivao iako su se oni i u ovom periodu doseljavali u industrijske centre i plodnu Posavinu. U Bosni i Hercegovini Nemci su se najviše pretapali u Hrvate, a tek neznatno u druge nemačke istovernike (Čehe, Poljake, Madjare…). i Bilo je čak i slučajeva pretapanja u Srbe i Muslimane. Tome u prilog govore podaci da je 1931. godine u Bosni i Hercegovini evidentirano 146 pravoslavaca i 9 muslimana koji su izjavili da za svoj maternji jezik smatraju nemački(20).

Pogrešno bi, ipak, bilo zaključiti da su, u ovom periodu pokidane sve veze i da je medju bosansko – hercegovačkim Nemcima nestao osećaj pripadnosti Nemačkoj naciji. I u ovom vremenu bilo je rada na njihovom kulturnom organizovanju. Oslanjajuci se na predratnu ‘SUD-OST MARKU’, Švapsko-nemački kulturni savez (Kulturbund) osniva svoje podružnice i u Bosni. To je naročito uspevalo u mestima gde su Nemci činili većinu. Zahvaljujući tome, kao i ekonomskom i političkom jačanju Nemačke, proces odnarodjavanja Nemaca u Bosni i Hercegovini je, krajem 30-tih godina, znatno usporen. Bilo je i slučajeva regermanizacije pa i asimilacije istovernika koji su živelii u sredinama sa brojnijom nemačkom manjinom.

Drugi svetski rat je predstavljao prekretnicu u životu bosanskohercegovackih Nemaca. Ulaskom jedinica Wehrmachta i stvaranjem kvislinške Nezavisne Države Hrvatske, Nemačka manjina opet dobija privilegovan Status. No, nemacke vlasti nisu bile zadovoljne kvalitetom’ (nacionalnim) ondasnjih sunarodnika. Smatrali su ih odnarodjenim elementom koga je trebalo vratiti matici. Zato je odmah po konsolidaciji novih vlasti započeo rad na njihovom duhovnom i teritorijalnom objedinjavanju (21). Po nemačkim selima, u gradovima i u industrijskim mestima, gde ih je bilo u značajnijem broju, osnivaju se kultuma društva, organizuju nemačke žene, omladina i pioniri i otvaraju se nemačke škole i čitaonice. Pored toga, vodjstvo nemačke manjine u Bosni i Hercegovini je radilo i na objedinjavanju i zbližavanju razbacanih nemackih enklava. Da bi to ostvarili, a potpuno u nacionalsocijalistickom duhu, oni su organizovaii prigodne svečanosti na koje su pozivani Nemci iz svih krajeva ove pokrajine. Proslave su obično održavane u mestima gde je bila značajnija koncentracija Nemaca. Ostalo je zabeleženo da je ’18. i 19. oktobra 1941. u Sarajevu odrzana svečanost pod nazivom Nemački dani u Sarajevu, a u stvari bila je to proslava nemacke manjine u Bosni i Hercegovini.File:Casque de la Wehrmacht.jpg

Izbijanjem ustanka bosansko-hercegovackih Srba (leto-jesen 1941) euforija je medju Nemcima počela da slabi, Širio se strah i paranoja. Pod uticajem sve intenzivnijih borbi, sve je veći broj Nemaca počeo da oseća nesignumost i potrebu za iseljavanjem. To se poklopilo sa nastojanjem nemačkih vlasti da popuni povraćene, a ispražnjene, krajeve u Poljskoj. Da bi se ta ideja realizovala, u drugoj polovini 1942. godine pristupilo se iseljavanju Nemaca iz Bosne i Hercegovine. Prvo su evakuisane udaljenije nemacke kolonije, a zatim su dosli na red stanovnici sela u Posavini. U oktobru i novembru iste godine iselili su se i Nemci iz Sarajeva, Banja Luke i Bijeljine (23). Iseljavanje je bilo tolikog intenziteta da je njihov broj na području Bosne i Hercegovine više nego prepolovljen. Kraj rata i ulazak komunistickih gerilaca dočekalo je svega nekoliko hiljada folksdojčera. No, i njihova sudbina je bila zapečaćena. Deo njih je likvidiran, deo poslat u logore, a deo ostao na slobodi, da bi se ubrzo iselio ili gotovo utopio u slovenskom moru. Popisi stanovništva obavljeni nakon Drugog svetskog rata jasno pokazuju ovaj proces. Prema njihovim rezultatima broj Nemaca kretao se ovako:

  1. bilo ih je 1.174
  2. – 1.111
  3. – 347
  4. – 300
  5. – 460

Tako je sa ovoga područija skoro sasvim nestala etnička grupa koja je, i pored svoje malobrojnosti, dala značajan doprinos njegovom ekonomskom i kultumom podizanju i oslobadjanju od uticaja orijenta. Njihov nestanak se poklopio sa anuliranjem dela kvalitetnih rezultata njihove misije. U toku rata i nakon njega, gradjanstvo i inteligencija (izuzev one odane režimu) su nestali sa društvene scene. Deo njih je emigrirao, deo likvidiran, a preostali su marginalizovani.

 

Foto: Wikimedia Commons
Ostavite odgovor

Vaša email adresa neće biti vidljiva.

fuck idols real milf rides stepson.
porn videos